|
Strana 1 od 13 Ranovizantijske paralele
KONSTANTIN VELIKI I JUSTINIJAN (1)Piše: Nebojša Ozimić
 Po mnogo čemu jedinstveni, Konstantin i Justinijan su uspeli da za života sebi obezbede besmrtni epitet Veliki. Ova dva ranovizantijska vladara imala su presudnu ulogu u razvitku istorije čovečanstva. Konstantin je veštom politikom, ali i mačem, izbacio iz borbe oko prestola sve svoje protivnike, dao versku slobodu hrišćanima da bi kasnije sazvao I Vaseljenski sabor u Nikeji (325.), izgradio Novi Rim - Konstantinopolis i time udario temelje novog, Vizantijskog carstva. Nakon njegove smrti dolazi do brzog opadanja snage, moći i ugleda Vizantije. Nepunih trideset godina kasnije Julijan će uspeti da mnogoboštvo vrati u prvi plan. Carstvo, uzdrmano crkvenim sporovima i stranačkim sukobima, uspeo je da, u prvom delu svoje vladavine, spase Justinijan i vrati stari sjaj i slavu.
Posebno je zanimljivo odgovoriti na to šta je zajedničko ovim vladarima i u čemu se oni razlikuju. Kao što ćemo videti, vrlo je teško odrediti da li imaju više zajedničkih osobina ili onih koje ih čine različitim. Mesto rođenja Konstantin i Justinijan su rođeni na sedamdesetak kilometara rastojanja koliko ima od Naisusa (Niša) do Justiniane (Lebane). Svakako nije zanemarljiv podatak da su ova dva velikana rođena i odrasla uz strateški važan put koji je presecao celu teritoriju Gornje Mezije od Singidunuma (Beograda) do Thessalonike (Soluna). Samim tim u detinjstvu su imali prilike da steknu onu širinu neophodnu za dalji uspešan razvoj a tako karakterističnu za velike vladare. Razloge za Konstantinovo problematično i Justinijanovo ispravno shvatanje vere treba najpre potražiti u vremenu njihovog odrastanja. Konstantin je u detinjstvu bio vaspitavan u duhu vere svojih otaca ( kult Sunca); u vreme njegovog dečaštva Hrišćanstvo je bilo skoro prognano sa prostora provincije Gornje Mezije. S druge strane, Justinijan je odrastao u sredini u kojoj je već postojala jaka crkvena organizacija; otud i njegov poriv za proučavanjem hrišćanske dogmatike. Poreklo Poreklo je, kao u mnogim ranijim i potonjim slučajevima, bitno uticalo na dalji život i rad ova dva vladara. Konstantin , koji nije bio samo sin jednog od tetrarha, pozivao se na krvnu , srodničku vezu sa Klaudijem II Gotskim. Sa druge strane, Justinijanu je put do trona utro ujak Justin I koji je rodom bio iz okoline Naisa. Ni jedan ni drugi nisu zaboravili rodno mesto pa tako Stefan Vizantinac piše za Niš da je Konstantinova ktizma, zadužbina , dok Justinijan gradi Justinijanu Primu nedaleko od Lebana. Oba grada su bogato ukrašena predmetima sa drugih geografskih širina. Naravno, u skladu sa njihovim verskim opredeljenjem, oba mesta su u isto vreme i sedišta episkopija Justinijana Prima je čak imala rang arhiepiskopije Novelom od 14. aprila 535. dok se Novelama 11 i 131 preciziraju položaj i nadležnost ove crkvene jedinice. Način vladavine; Aleksandar Veliki kao uzor Način na koji su vladali pokazuje i izvesne razlike između ova dva vladara. Konstantin je bio daleko autoritarniji što je karakteristično za sve vladare koji su prošli kroz vojničku hijerarhiju. Duboko praktičan, on je bio i vojkovođa i zakonodavac i organizator hrišćanskog života u Carstvu. Za razliku od njega, Justinijan je , pre svega zbog svoje mladalačke zaljubljenosti u nauku , još kao ujakov sekretar shvatio važnost dobre organizacije. To je razlog zbog kojeg je za Justinijana u rat išao Velizar, o tome pisao Prokopije a na čelu zakonodavnog tela bio Tribonijan. Djurant navodi podatak da se često dešavalo da, kada bi njegovi pomoćnici mislili da se povukao na počinak, Justinijan ostane do duboko u noć proučavajući spise iz oblasti arhitekture, dogmatike ili prava.
Da je planirao pohod na Istok, Konstantin potvrđuje pismom aleksandrijskom episkopu Aleksandru i njegovom dogmatskom protivniku Ariju. Izlažući svoje neslaganje zbog novonastalog sukoba, Konstantin ih poziva na pomirenje i kaže :“Vratite mi mirne dane i noći bez brige da bih i ja mogao da se radujem čitoj svetlosti i mirnom životu. Da biste shvatili kako me je to duboko pogodilo, reći ću vam ovo. Pošto sam stigao u Nikomediju, imao sam nameru da odmah otputujem na Istok(…) Otvorite mi, dakle, obnovljenom slogom put na Istok koji ste mi zaprečili vašom neslogom”. Izgradnja nove prestonice u Vizantu nije bila nimalo slučajna pored toga što je blizu bila severnoafrička žitnica od koje se Konstantinopolis ishranjivao, Aleksandrova osvajačka ostavština je bila bliža. Iako je izgradio Novi Rim, Konstantin ga nije nazvao po sebi; to su učinili drugi. Koliko god da je Konstantin želeo da stvori veliku imperiju koja će ga svrstati u red besmrtnika, kao što je to bio slučaj sa Aleksandrom, on je to uspeo tek delimično. Razdori u Crkvi su bili osnovni razlog usled kojeg je Konstantin zastao pred realizacijom planova.
I Justinijan je imao viziju velikog carstva nalik Aleksandrovom . U pojedinim segmentima on je i oponašao Aleksandra okružio se dobrim i jakim savetnicima, pri novim osvajanjima davao gradovima sopstveno ime. I kao što je Aleksandar imao Aleksandrije, iz Justinijana je ostalo nekoliko gradova koji su nosili njegovo ime. Tako su potpisnici dokumenata Petog i Šestog Vaseljenskog sabora , pored ostalih:
1. Georgije, episkop nove Justinijane, nekadašnjeg Kipseloma ,
2. Grigorije, episkop grada Justinijapolja u oblasti velike Armenije
3. Vasilije, episkop grada Justinijapolja, nekadašnje Kamulijane
4. Jovan, episkop grada Justinijapolja, nekadašnje Varkuzije; učestvuje i na Šestom vaseljenskom saboru
5. Sergij, episkop nove Justinijane iz Egipta
6. Makedonije, episkop nove Justinijane u oblasti Vitinije
7. Stefan, episkop mitropolije Justinijane nove, nekada grad Doraz
8. Teopemit, episkop mitropolije Justinijanopolja, nekada Mokisa u kapadokijskoj provinciji
9. Teodor, episkop grada nove Justinijane, u drugoj vitinijskoj provinciji
Petom Vaseljenskom saboru prisustvovao je i Pavle, episkop Justinijane Prime ali nije potpisao akta Sabora baš kao ni arhiepiskop Justinijane Prime. Neslaganja oko “Tri poglavlja” bila su velika. U svakom slučaju, Justinijan je poslednji vladar Vizantije koji je pokušao da Aleksandrovu ideju o jednom carstvu i jednoj veri realizuje.
Posle pobede nad Licinijem 324. Konstantin po uzoru na helenističke monarhe počinje da nosi dijademu. Dijadema od tada postaje obavezan deo carskih insignija i vremenom prerasta u krunu. (Izvor: Wikipedia) I Konstantin i Justinijan su svoju vladavinu doživljavali kao čin Božije volje o čemu svedoče njihove saborske poslanice i edikti. Stiče se utisak da je Konstantin u doživljavanju sebe kao Božijeg izaslanika bio daleko umereniji pa su i njegove odluke bile vladalački prizemljenije. Konstantin, odrastao i vaspitavan u duhu verskog sinkretizma, nije posedovao onu versku isključivost tako karakterističnu kako za svoje prethodnike ( u progonima hrišćana), tako i za hrišćanske vladare koji će doći nakon njega ( u progonima nehrišćana) . Ne ulazeći u problem da li je u suštini bio iskreni hrišćanin ili ne, treba reći da kod Konstantina nije postojala svest o hrišćanstvu kao o jedinoj spasonosnoj religiji.
Za razliku od njega, Justinijan je kao fanatični vernik, otičao u drugu krajnost poistovetivši Rimsku imperiju sa pojmom hrišćanske vaseljene, dok mu je pobeda hrišćanske vere bila “ isto toliko sveta misija kao i uspostavljanje rimske dominacije”. O ovoj Justinijanovoj opsesiji možda najrečitije govori primer iz 529. godine kada najpre oduzima paganskim naučnicima pravo predavanja na Akademiji da bi je zatvorio kao centar paganskog neoplatonizma.
Iako je Novi Rim Konstantin izgradio na Istoku, on je u srcu ostao Rimljanin. Iz njegovih ukaza , iz bespošedne borbe za presto i njegovo očuvanje, govori praktični duh Rima. Iako je vladao dva stoleća kasnije, Justinijan nije bitnije odmakao u ovome od Konstantina. I on je, baš kao i Konstantin, sanjao veliki i moćni Rim , nastojeći pritom da svojim obimom ostavi najveće Rimsko carstvo, u čemu je tek delimično i kratkotrajno uspeo. Treba naglasiti da je Justinijan bio svesni nastavljač Konstantinovog dela. To se vidi i na mozaiku iz Svete Sofije na kome su prikazani Konstantin i Justinijan sa leve odnosno desne strane Bogorodice. Dok Konstantin predaje Bogorodici , zaštitinici Konstantinopolisa, maketu grada sa leve strane Justinijan joj uznosi model Sv.Sofije. Od Konstantina je preuzet običaj od kojeg kasnije nije odstupio nijedan vladar i koji je kasnije prerastao u pravilo da Vaseljenskim saborima predsedava car. Sa te strane , karakteristična za Konstantina i Justinijana je delatnost na Saborima; ne može se reći ni za jednog od ove dvojice da su uspešno rešili probleme arijanstva i monofizitizma iako su ove sabore obeležili svojim prelozima formulacijom reči “jedinosuštan” i spisom “Tri glave”.
Kraj prvog dela Copyright © Nebojša Ozimić 2007
|
